POLONYA
Kuzey Işığında Bir Medeniyet Aynası gibi.
Geçtiğimiz aylarda yolum, Avrupa’nın yükselen yıldızı Polonya’ya düştü. Yaklaşık üç ay süren bu seyahat, sadece yeni coğrafyalar keşfetmekle kalmadı; bana toplumsal yaşam, saygı ve “medeni olmak” üzerine derin derin düşünme fırsatı sundu. Peşinen söyleyeyim: Bu satırları, pasaportunun renginden utanan birinin ezikliğiyle değil; ülkesini canından çok seven, onun her alanda en iyisine layık olduğunu düşünen bir vatanseverin samimi bir muhasebesi olarak okuyun. Niyetim bağcıyı dövmek değil, üzümün en güzelini kendi bağımızda nasıl yetiştiririz, onu dert edinmek.
Polonya, son yıllarda ciddi bir göç alsa da henüz metropollerin o kaotik kozmopolit yapısına tam teslim olmamış, kendi kimliğini koruyan bir ülke. Sokaklarında ilk dikkat çeken şey, insanların kendilerine olan özeni. Modern, dinamik ve son derece fit bir toplum profili var karşıda. Ancak beni asıl büyüleyen, fiziksel görünümlerinden ziyade, toplumsal hayattaki o görünmez ama çelik gibi güçlü “saygı mukavelesi” oldu. Kuralların Değil, Saygının Yönettiği Sokaklar gördüm.
Bizim buralarda tabelalara büyük harflerle yazdığımız, kürsülerden en süslü cümlelerle anlattığımız ama nedense sokakta unuttuğumuz ne varsa, Polonyalılar bunu hayatın olağan akışı haline getirmiş.
Trafikte bir “kültür” devrimi var. Aylarca tek bir şerit ihlali, tek bir korna kaosu görmedim. En acı acil durum senaryolarında, ambulansın arkasına takılıp uyanıklık yapmaya çalışan tek bir “fırsatçı” sürücüye rastlamadım. Trafik onlar için bir savaş alanı değil, herkesin sağ salim evine ulaşması gereken ortak bir alan.
Kamusal alanın zarafeti ilk göze çarpanlardan. Kadınların, genç kızların sokakta özgürce, geç saatlere kadar tedirgin olmadan yürüyebildiği; kimsenin kimseyi bakışlarıyla dahi taciz etmediği bir huzur iklimi hakim. Alışveriş kuyruklarında saatler geçse de “önündekinin hakkını gasp etmeyi” zeka belirtisi sayan tek bir sıra ihlalcisi yok.
Parklar park gibi, sokaklar tertemiz. Şehirlerin kalbi sayılan o devasa, yemyeşil parklarda kimse kimseyi rahatsız etmiyor. Doğanın tadını çıkarmak; çimenlerin üzerine kilim serip, atletle mangal yelleyerek duman altı etmek demek değil orada. Kamusal alan, herkesin ortak evi ve o ev titizlikle korunuyor.
Eğitim, Sesi Yükseltmeden Verilir olduğunu gördüm.
Belki de en çok içimi sızlatan sahnelerden biri okul gezileriydi. Bizde bir okul kafilesinin taşınması genellikle yüksek perdeden çığlıklar, öğrencileri sıraya sokmak için avazı çıktığı kadar bağıran öğretmenler ve bir panayır havasıyla eşdeğerdir. Orada ise sessizce, düzeni bozmadan, fısıltıyla konuşarak müzeleri, parkları gezen çocuklar gördüm. Eğitim, bağırmadan da saygıyı öğretebilmenin sanatıymış, orada bir kez daha anladım.
Polonya ve genel anlamda Avrupa, kuralların ceza korkusuyla değil, “başkalarının hakkına girmeme” ahlakıyla uygulandığı bir sistem inşa etmiş. Bizim teoride çok iyi bildiğimiz, kadim kültürümüzde övündüğümüz “kul hakkı” kavramı, orada pratik hayatın ta kendisi olmuş.
Sözün Özü: Bu Bir Kıskançlık Değil, Bir Özlem Hikayesi
Şimdi birileri çıkıp bu tespitleri “batı hayranlığı” ya da “Batı şovenizm” diye yaftalamaya kalkışabilir. Kolayı seçip saldırmak her zaman en rahatıdır. Ancak gerçek sevgi, eksikleri görüp hayıflanmayı ve daha iyisini arzulamayı gerektirir.
Ben ülkemi çok seviyorum. Tam da bu yüzden; benim insanımın da o temiz sokaklarda yürümeyi, trafikte saygı görmeyi, parklarda huzurla nefes almayı ve hak ettiği o medeni yaşam standardına kavuşmayı sonuna kadar hak ettiğine inanıyorum. Polonya’da gördüğüm o düzen bir ütopya değil; sadece insanın insana duyduğu saygının ete kemiğe bürünmüş hali. Ve bu saygıyı kendi topraklarımızda yeşertmek, sandığımız kadar uzak bir ihtimal değil. Her şey, bir diğerinin hakkını kendi hakkımız kadar kutsal saydığımız gün başlayacak.